Tijd reist

Tijdens mijn reis door Thailand sta ik langs het spoor wanneer een oude trein langzaam voorbijrijdt. De ramen staan open. Mensen kijken naar buiten, praten met elkaar en laten het landschap voorbijgaan. In één van die ramen hangt een jongetje naar buiten. Nieuwsgierig, achteloos, precies ver genoeg om mijn aandacht te trekken. Ik druk af.

Op het eerste gezicht is het gewoon een foto van een treinreis in Thailand. Een jongen die kijkt. Een fotograaf die terugkijkt. Twee mensen die elkaar waarschijnlijk nooit meer zullen zien en voor een fractie van een seconde toch in hetzelfde beeld terechtkomen. Alleen rijdt deze trein niet over zomaar een spoorlijn.

Een deel van de route volgt de Birma-spoorlijn, ook bekend als de Death Railway. De spoorlijn werd tijdens de Tweede Wereldoorlog onder Japanse bezetting aangelegd door geallieerde krijgsgevangenen en grote aantallen Aziatische dwangarbeiders. Velen overleefden de uitputting, ziekte, mishandeling en extreme omstandigheden niet. Ook duizenden Nederlandse krijgsgevangenen werden bij de aanleg ingezet. En daarmee verandert de foto.

Niet letterlijk. Het jongetje blijft hetzelfde jongetje. De ramen verschuiven niet en het licht valt nog precies zoals het viel. Maar zodra ik weet waar deze trein rijdt, kijk ik anders. De geschiedenis staat niet op de foto. Ze zit erachter.

Dat gevoel wordt sterker wanneer ik verder langs de route reis. De trein schuift langs de rivier, over bruggen en door een landschap dat vandaag vooral groen, warm en indrukwekkend oogt. Vanuit het raam lijkt het bijna vanzelfsprekend mooi. Maar die vanzelfsprekendheid verdwijnt zodra je weet wat hier is gebeurd.

Bij Hellfire Pass wordt dat nog tastbaarder. Daar werd dwars door de rots een doorgang voor het spoor uitgehakt, onder omstandigheden die nauwelijks voor te stellen zijn. Ook Nederlandse krijgsgevangenen maakten deel uit van de dwangarbeid aan deze spoorlijn.

Wat nu een stil pad door het groen is, was ooit een plek van uitputting, geweld en dwangarbeid. Er liggen nog stukken spoor. De rotsen staan er nog. Juist doordat de plek vandaag zo rustig is, voelt het contrast misschien nog sterker.

Wat eerst vooral een spoor door een landschap lijkt, wordt ineens een spoor door de geschiedenis. Dat vind ik ingewikkeld aan historische plekken. Ze blijven onderdeel van het dagelijks leven. Er rijden treinen. Mensen maken foto’s. Kinderen hangen uit ramen. Er wordt gepraat, gelachen en naar het landschap gekeken. De wereld bevriest niet omdat ergens iets verschrikkelijks is gebeurd. Misschien hoeft dat ook niet. Herinneren betekent niet dat een plek voor altijd stil moet vallen. Wel dat je beseft dat wat je vandaag ziet nooit het hele verhaal is. Zonder context is dit een trein door een indrukwekkend landschap. Met context krijgt hetzelfde spoor een andere lading. Heden en verleden bestaan er tegelijkertijd.

Dat gebeurt vaker. Een gebouw kan vandaag een hotel zijn en ooit een fabriek zijn geweest. Een plein kan vol terrassen staan en vroeger het decor zijn geweest van geweld of verzet. Een voorwerp kan bij de één nostalgie oproepen en voor een ander iets totaal anders betekenen.

Wat we zien is het huidige beeld. Wat we begrijpen wordt mede bepaald door alles wat eraan voorafging.

Misschien is dat ook waarom fotografie me zo blijft interesseren. Een foto legt niet alleen vast wat er voor de lens staat. De fotograaf kiest het moment en de uitsnede. Daarna brengt de kijker zijn eigen kennis, ervaringen en herinneringen mee. Soms verandert daardoor het hele beeld, zonder dat er één pixel wordt aangepast.

In mijn werk als merkstrateeg probeer ik om dezelfde reden niet te snel vanaf een leeg vel te beginnen. Een organisatie of merk heeft al een geschiedenis voordat iemand besluit er een nieuwe merkstrategie, merkidentiteit of visuele vorm aan te geven. Er zijn keuzes gemaakt, gewoontes ontstaan, verhalen verteld en betekenissen opgebouwd.

Een merkidentiteit begint voor mij daarom niet bij wat je wilt toevoegen, maar bij begrijpen wat er al is. Niet alles daarvan hoeft mee naar morgen. Soms moet je juist afscheid nemen, veranderen of opnieuw kiezen. Maar je moet wel weten waar je overheen tekent.

Branding en design kunnen zichtbaar maken waar een merk vandaag voor staat. Maar als je de context niet begrijpt, bestaat het risico dat je iets ontwerpt wat nieuw oogt en tegelijkertijd iets wezenlijks kwijtraakt. Identiteit zit voor mij niet alleen in wat je vandaag zichtbaar maakt. Ze zit ook in wat mensen herkennen, onthouden, voelen of soms pas veel later ontdekken.

Dat geldt voor merken. Maar deze plek laat zien dat het veel groter is dan dat.

Ik kijk opnieuw naar het jongetje in het raam. Hij kijkt niet achterom. Daar is op dat moment ook geen reden voor. Hij zit in een bewegende trein en voor hem verschijnt steeds een nieuw stukje landschap. Misschien is dat precies waarom de foto blijft hangen. Het heden beweegt. Dat hoort zo.

Maar betekenis reist mee.

Tijd reist. Geschiedenis blijft.